Khám Phá Các Phương Thức Cấu Tạo Từ Tiếng Anh - Anh ngữ Oxford

Trang Chủ / Tin tức / Khám Phá Các Phương Thức Cấu Tạo Từ Tiếng Anh

Tiếng Anh, một ngôn ngữ sống động và không ngừng phát triển, luôn làm chúng ta ngạc nhiên với khả năng tạo ra vô số từ mới để diễn tả các khái niệm hiện đại. Việc nắm vững các phương thức cấu tạo từ tiếng Anh không chỉ giúp bạn mở rộng vốn từ vựng mà còn là chìa khóa để hiểu sâu sắc hơn bản chất của ngôn ngữ này. Hãy cùng Anh ngữ Oxford khám phá những quá trình thú vị này.

Xem Nội Dung Bài Viết

Khái Quát Về Quá Trình Hình Thành Từ Vựng

Ngôn ngữ không đứng yên; nó liên tục thích nghi và đổi mới để đáp ứng nhu cầu giao tiếp của con người. Sự ra đời của các từ mới là một phần tự nhiên của quá trình này, phản ánh sự thay đổi trong xã hội, công nghệ và văn hóa. Từ vựng tiếng Anh được hình thành thông qua nhiều con đường khác nhau, từ việc mượn từ ngữ từ các nền văn hóa khác đến việc tự sáng tạo những từ hoàn toàn mới. Hiểu rõ những cách hình thành từ mới tiếng Anh này giúp người học không chỉ ghi nhớ từ dễ hơn mà còn phát triển khả năng suy luận và đoán nghĩa từ trong ngữ cảnh. Quá trình này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn giúp chúng ta giao tiếp hiệu quả hơn trong nhiều tình huống khác nhau.

Các Phương Thức Cấu Tạo Từ Phổ Biến

Coinage: Sáng Tạo Từ Mới Từ Nền Tảng

Coinage là một trong những phương thức cấu tạo từ ít phổ biến nhất nhưng lại có tác động lớn. Nó liên quan đến việc tạo ra một từ hoàn toàn mới mà không dựa vào bất kỳ từ gốc nào đã có. Những từ này thường xuất phát từ tên thương hiệu, sản phẩm hoặc tên riêng của cá nhân, sau đó trở nên phổ biến đến mức được sử dụng như một từ chung trong ngôn ngữ.

Một ví dụ điển hình là từ “google”, ban đầu là tên của một công ty công nghệ tìm kiếm. Ngày nay, “google” đã trở thành một động từ thông dụng, mang nghĩa là tra cứu hoặc tìm kiếm thông tin trên internet. Tương tự, “kleenex” ban đầu là tên một thương hiệu khăn giấy, nhưng hiện tại nó thường được dùng để chỉ chung các loại khăn giấy. Hay “sandwich” được đặt theo tên của John Montagu, một bá tước người Anh, người đã yêu cầu món ăn này để vừa ăn vừa chơi bài, từ đó trở nên phổ biến.

Borrowing: Tiếp Nhận Từ Các Ngôn Ngữ Khác

Borrowing, hay còn gọi là mượn từ, là một trong những cách hình thành từ cực kỳ phổ biến trong tiếng Anh. Tiếng Anh là một ngôn ngữ “mở”, sẵn sàng tiếp nhận từ vựng từ nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới để làm phong phú vốn từ của mình. Quá trình này phản ánh sự giao thoa văn hóa và lịch sử giữa các dân tộc.

Rất nhiều từ vựng tiếng Anh hiện đại có nguồn gốc từ các ngôn ngữ khác. Chẳng hạn, từ “karaoke” được mượn từ tiếng Nhật Bản, “massage” (mát-xa) có nguồn gốc từ tiếng Bồ Đào Nha hoặc Pháp, và “ketchup” đến từ tiếng Trung Quốc. Ngay cả những từ thông dụng như “chocolate” (từ Nahuatl qua tiếng Tây Ban Nha), “ballet” (từ tiếng Pháp), hay “tycoon” (từ tiếng Nhật) đều là ví dụ về sự vay mượn. Việc nhận diện được từ mượn có thể giúp người học dễ dàng đoán nghĩa và ghi nhớ từ hơn, đồng thời hiểu được sự đa dạng và phát triển của ngôn ngữ.

<>Xem Thêm Bài Viết:<>

Compounding: Ghép Nối Các Từ Đơn Lẻ

Compounding là phương thức cấu tạo từ bằng cách kết hợp hai hoặc nhiều từ độc lập để tạo thành một từ mới có nghĩa riêng. Đây là một trong những phương pháp hình thành từ cực kỳ năng suất trong tiếng Anh, tạo ra vô số danh từ, tính từ và thậm chí là động từ ghép.

Các từ ghép có thể được viết liền (như “sunflower”, “notebook”), có dấu gạch nối (như “well-known”, “sister-in-law”) hoặc viết tách rời (như “high school”, “living room”). Ví dụ đơn giản như “football” được tạo thành từ “foot” (chân) và “ball” (quả bóng), miêu tả hành động dùng chân để điều khiển quả bóng. Tương tự, “toothbrush” (bàn chải đánh răng) ghép từ “tooth” (răng) và “brush” (bàn chải), hay “bedroom” (phòng ngủ) từ “bed” (giường) và “room” (phòng). Việc hiểu nghĩa của từng từ cấu thành giúp người đọc dễ dàng suy luận nghĩa của từ ghép, dù đôi khi nghĩa của từ ghép có thể mang tính thành ngữ.

Blending: Hợp Nhất Thành Những Từ Vựng Độc Đáo

Blending là một cách hình thành từ mới độc đáo, trong đó hai từ riêng biệt được kết hợp lại để tạo ra một từ mới, nhưng không giữ lại toàn bộ các từ gốc. Thay vào đó, nó thường lấy phần đầu của từ thứ nhất và phần cuối của từ thứ hai, hoặc một phần của cả hai từ, để tạo ra một từ “hợp nhất”. Những từ được tạo ra theo cách này còn được gọi là “từ pha trộn” (blended words) hoặc “từ ghép hình thức” (portmanteau words).

Ví dụ điển hình là “sitcom” (hài kịch tình huống), được ghép từ “situation” và “comedy”. Một ví dụ phổ biến khác là “smog” (khói bụi ô nhiễm), kết hợp giữa “smoke” (khói) và “fog” (sương mù), miêu tả hiện tượng ô nhiễm không khí đặc trưng ở các đô thị lớn. Các từ như “brunch” (bữa ăn kết hợp bữa sáng và bữa trưa từ “breakfast” và “lunch”) hay “motel” (khách sạn ven đường từ “motor” và “hotel”) cũng là những từ pha trộn thường gặp. Blending thường tạo ra các từ mới tiện lợi và phản ánh chính xác các khái niệm kết hợp.

Clipping: Rút Gọn Từ Vựng Để Tiện Lợi

Clipping là phương thức cấu tạo từ bằng cách rút ngắn một từ dài hơn một âm tiết, thường là loại bỏ một hoặc nhiều âm tiết mà không làm thay đổi nghĩa gốc của từ. Mục đích chính của việc này là để tiết kiệm thời gian và tạo sự thuận tiện hơn trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt là trong ngôn ngữ nói.

Các từ được rút gọn thường là những từ dài hoặc có nhiều âm tiết. Ví dụ, “ad” là dạng rút gọn của “advertisement” (quảng cáo), “photo” từ “photograph” (bức ảnh), “gym” từ “gymnasium” (phòng tập thể dục), hay “flu” từ “influenza” (bệnh cúm). Mặc dù từ rút gọn xuất hiện và được sử dụng rộng rãi, nhưng từ gốc dài hơn vẫn tồn tại và được sử dụng trong các ngữ cảnh trang trọng hơn hoặc khi cần sự rõ ràng. Clipping minh họa cách ngôn ngữ tự điều chỉnh để phù hợp với tốc độ và tính kinh tế trong giao tiếp hiện đại.

Backformation: Tạo Động Từ Từ Danh Từ Có Sẵn

Backformation là một phương thức cấu tạo từ độc đáo, nơi một từ mới (thường là động từ) được tạo ra bằng cách rút gọn và biến đổi một từ đã tồn tại, mà thường là một danh từ. Điều đặc biệt ở đây là danh từ thường xuất hiện và được sử dụng trước, sau đó động từ mới được hình thành từ danh từ đó, đảo ngược quy trình phái sinh thông thường. Vì vậy, nó được gọi là “backformation” hay “hình thành ngược”.

Chẳng hạn, động từ “opt” (chọn) được hình thành từ danh từ “option” (sự lựa chọn). Tương tự, động từ “donate” (ủng hộ, đóng góp) xuất phát từ danh từ “donation” (sự đóng góp), và “edit” (biên tập) đến từ “editor” (biên tập viên). Phương pháp này cho thấy sự linh hoạt của tiếng Anh trong việc tạo ra các phần từ loại mới từ những từ đã quen thuộc, giúp đơn giản hóa cấu trúc câu và tối ưu hóa giao tiếp.

Conversion: Thay Đổi Loại Từ Của Từ Ngữ

Conversion, còn được gọi là “zero derivation”, là phương thức cấu tạo từ mà trong đó một từ mới được tạo ra đơn giản bằng cách thay đổi chức năng ngữ pháp của một từ đã tồn tại, mà không thay đổi hình thức hay thêm bất kỳ tiền tố hoặc hậu tố nào. Đây là một phương pháp cực kỳ năng suất trong tiếng Anh, cho phép cùng một từ có thể đóng vai trò là danh từ, động từ, tính từ hoặc trạng từ tùy thuộc vào ngữ cảnh.

Ví dụ, từ “finger” ban đầu là một danh từ có nghĩa là “ngón tay”. Sau đó, nó được chuyển đổi thành động từ “to finger” với nghĩa là “chạm hoặc sờ bằng ngón tay”. Tương tự, “dust” (bụi – danh từ) trở thành “to dust” (phủi bụi – động từ). “Access” có thể là danh từ (quyền truy cập) hoặc động từ (truy cập). “Book” (sách – danh từ) cũng có thể là “to book” (đặt chỗ – động từ). Việc nhận biết conversion đòi hỏi người học phải chú ý đến ngữ cảnh và vị trí của từ trong câu để xác định chính xác loại từ và nghĩa của nó.

Acronymy: Viết Tắt Từ Các Chữ Cái Đầu Tiên

Acronymy là phương thức cấu tạo từ mới bằng cách sử dụng các chữ cái đầu tiên của các từ trong một cụm từ hoặc tên tổ chức. Những từ mới này thường được viết in hoa và giúp tiết kiệm thời gian và không gian khi nói hoặc viết, đặc biệt trong các lĩnh vực chuyên môn.

Có hai loại chính của acronymy: từ viết tắt được đọc như một từ (acronyms) và từ viết tắt được đọc từng chữ cái (initialisms). Ví dụ, “NASA” (National Aeronautics and Space Administration) là một acronym vì nó được đọc là /ˈnæ.sə/. Tương tự, “AIDS” (Acquired Immunodeficiency Syndrome) cũng được đọc như một từ. Ngược lại, “ATM” (Automatic Teller Machine) và “FBI” (Federal Bureau of Investigation) là initialisms vì chúng được đọc từng chữ cái riêng biệt. Sự ra đời của acronyms và initialisms phản ánh nhu cầu về sự ngắn gọn và chính xác trong giao tiếp hiện đại.

Derivation: Phái Sinh Bằng Tiền Tố Và Hậu Tố

Derivation là một trong những phương thức cấu tạo từ phong phú và phổ biến nhất trong tiếng Anh. Quá trình này tạo ra từ mới bằng cách thêm các tiền tố (prefixes) vào đầu từ gốc hoặc các hậu tố (suffixes) vào cuối từ gốc. Tiền tố và hậu tố thay đổi nghĩa của từ gốc, loại từ của nó, hoặc cả hai.

Ví dụ, từ “happy” (vui vẻ – tính từ) có thể thêm tiền tố “un-” để tạo thành “unhappy” (không vui – tính từ), hoặc thêm hậu tố “-ness” để tạo thành “happiness” (niềm hạnh phúc – danh từ). Tiền tố như “re-” (làm lại), “dis-” (phủ định, trái ngược), “pre-” (trước) và hậu tố như “-tion” (tạo danh từ), “-able” (có thể), “-ly” (tạo trạng từ) là những ví dụ phổ biến. Nắm vững các tiền tố và hậu tố giúp người học không chỉ đoán nghĩa từ mới mà còn chủ động xây dựng vốn từ vựng tiếng Anh của mình. Hiểu biết về derivation là cực kỳ quan trọng đối với những người muốn nâng cao khả năng đọc hiểu và viết lách trong tiếng Anh.

Multiple Processes: Sự Kết Hợp Đa Dạng

Multiple processes là phương thức cấu tạo từ khi một từ mới được hình thành thông qua sự kết hợp của hai hoặc nhiều phương thức đã được đề cập ở trên. Điều này chứng tỏ sự linh hoạt và phức tạp của quá trình phát triển ngôn ngữ.

Ví dụ nổi bật là từ “decaf” (cà phê khử caffeine). Từ này được tạo ra từ hai quá trình:

Clipping: “decaf” là dạng rút gọn của cụm từ “decaffeinated coffee”.
Derivation: Bản thân từ “decaffeinated” được hình thành từ gốc “caffeine” (một chất kích thích) thông qua việc thêm tiền tố “de-” (loại bỏ) và hậu tố “-ate”, “-ed” (biến thành tính từ).
Vì vậy, từ “decaf” là kết quả của sự kết hợp giữa Clipping và Derivation. Một ví dụ khác là “blog”, ban đầu từ “weblog” (clipping), sau đó được dùng như một động từ “to blog” (conversion). Những ví dụ này cho thấy quá trình hình thành từ trong tiếng Anh có thể rất đa chiều và thú vị.

Tầm Quan Trọng Của Việc Nắm Vững Cấu Tạo Từ Vựng

Việc hiểu rõ các phương thức cấu tạo từ tiếng Anh mang lại lợi ích to lớn cho người học ở mọi cấp độ, từ người mới bắt đầu đến những người đang chuẩn bị cho các kỳ thi quốc tế như IELTS. Đây không chỉ là một kiến thức ngữ pháp khô khan mà là một công cụ mạnh mẽ giúp bạn tiếp cận ngôn ngữ một cách logic và hiệu quả hơn.

Đầu tiên, nó giúp bạn đoán nghĩa của từ mới một cách chính xác khi đọc các văn bản hoặc nghe các cuộc hội thoại. Khi gặp một từ lạ, thay vì lo lắng, bạn có thể phân tích cấu trúc của nó, nhận diện các tiền tố, hậu tố hoặc các từ gốc quen thuộc để suy luận ý nghĩa tổng thể. Điều này đặc biệt hữu ích trong các bài thi Reading, nơi thời gian là yếu tố then chốt. Thứ hai, hiểu biết về cách hình thành từ vựng giúp củng cố khả năng ghi nhớ từ. Khi bạn biết “câu chuyện” đằng sau một từ, cách nó được tạo ra, bạn sẽ nhớ từ đó lâu hơn và sâu sắc hơn.

Ngoài ra, việc này còn phát triển khả năng xây dựng và sử dụng từ ngữ chủ động của bạn. Bạn không chỉ học cách nhận diện từ mà còn học cách tạo ra các biến thể của từ, biến một danh từ thành động từ, hoặc một tính từ thành trạng từ một cách tự nhiên. Điều này cải thiện đáng kể kỹ năng viết và nói, giúp bạn diễn đạt ý tưởng phong phú và chính xác hơn. Nắm vững phương thức cấu tạo từ là một bước tiến quan trọng trong hành trình chinh phục tiếng Anh.

Sơ đồ các phương thức cấu tạo từ tiếng Anh và mối liên hệ

Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Học Tập Và Giao Tiếp

Việc vận dụng kiến thức về cấu tạo từ vựng vào thực tiễn học tập và giao tiếp hàng ngày có thể biến việc học tiếng Anh từ một nhiệm vụ khó khăn thành một trải nghiệm thú vị và hiệu quả. Khi bạn hiểu được cách các từ được “xây dựng”, bạn sẽ có một công cụ mạnh mẽ để giải mã và làm chủ ngôn ngữ.

Trong quá trình học từ vựng hiệu quả, hãy chủ động phân tích các từ mới. Khi gặp một từ, đừng chỉ học nghĩa của nó. Hãy thử tách từ đó ra thành các thành phần (tiền tố, hậu tố, gốc từ) nếu có thể. Ví dụ, khi học từ “unbelievable”, bạn có thể nhận ra “un-” là tiền tố phủ định, “believe” là gốc từ (tin tưởng), và “-able” là hậu tố chỉ khả năng. Từ đó, bạn có thể suy luận “unbelievable” có nghĩa là “không thể tin được”. Cách tiếp cận này giúp bạn xây dựng một mạng lưới từ vựng chặt chẽ trong tâm trí, thay vì chỉ ghi nhớ các từ đơn lẻ. Nó cũng giúp bạn dễ dàng nhận ra các từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa thông qua các tiền tố/hậu tố. Đối với giao tiếp, việc nắm vững các biến thể từ giúp bạn linh hoạt hơn trong việc diễn đạt ý tưởng, chọn lựa từ ngữ phù hợp với từng ngữ cảnh và đối tượng nghe.

Thử Thách Vận Dụng Kiến Thức Về Cấu Tạo Từ

Để củng cố kiến thức về các phương thức cấu tạo từ tiếng Anh mà chúng ta đã thảo luận, dưới đây là một số bài tập vận dụng để bạn có thể tự kiểm tra khả năng của mình. Hãy thử đoán nghĩa và xác định phương thức hình thành của các từ sau.

Bài tập: Đoán nghĩa và cách hình thành các từ vựng sau.

Bookmark (n)
Decentralization (n)
Telecast (v)
Bottle (v)
Unacceptable (a)
Chillax (v)
Microwave (n/v)
Edit (v)

Đáp án:

Bookmark: “Book” là sách, “mark” là đánh dấu. Từ này ghép lại có nghĩa là vật dùng để đánh dấu trang trong sách. Được tạo ra từ phương thức Compounding.
Decentralization: Gốc từ là “centre” (trung tâm) -> thêm hậu tố “-al” tạo tính từ “central” -> thêm hậu tố “-ize” tạo động từ “centralize” (tập trung hóa) -> thêm tiền tố phủ định “de-” tạo động từ “decentralize” (phân tán) -> thêm hậu tố “-ation” tạo danh từ “decentralization” (sự phân tán quyền lực). Từ này được tạo ra từ phương thức Derivation.
Telecast: Kết hợp từ “Television” (Ti vi) và “Broadcast” (phát thanh hoặc truyền hình). Nghĩa là phát thanh hoặc truyền hình tin tức qua ti vi. Từ này được tạo ra từ phương thức Blending.
Bottle: “Bottle” là danh từ phổ biến nghĩa là cái chai. Động từ “bottle” nghĩa là đóng chai. Từ này được tạo ra từ phương thức Conversion (từ danh từ sang động từ, hoặc có thể coi là Backformation nếu xét đến việc danh từ “bottle” (chai) xuất hiện trước khi hành động “bottle” (đóng chai) ra đời từ đó).
Unacceptable: Gốc từ là “accept” (chấp nhận) -> thêm hậu tố “-able” tạo tính từ “acceptable” (có thể chấp nhận) -> thêm tiền tố phủ định “un-” tạo tính từ “unacceptable” (không thể chấp nhận được). Từ này được tạo ra từ phương thức Derivation.
Chillax: Kết hợp từ “chill” (thư giãn) và “relax” (thư giãn). Nghĩa là thư giãn một cách thoải mái. Từ này được tạo ra từ phương thức Blending.
Microwave: Kết hợp từ “micro” (nhỏ) và “wave” (sóng). Nghĩa là sóng cực nhỏ, hoặc lò vi sóng (thiết bị dùng sóng siêu nhỏ để làm nóng thức ăn). Từ này được tạo ra từ phương thức Compounding (danh từ) và sau đó được sử dụng như động từ “to microwave” (làm nóng bằng lò vi sóng) thông qua Conversion.
Edit: Từ này được hình thành từ danh từ “editor” (biên tập viên) bằng cách loại bỏ hậu tố “-or” và biến thành động từ. Đây là một ví dụ điển hình của Backformation.

Câu Hỏi Thường Gặp (FAQs)

Tại sao tiếng Anh lại có nhiều phương thức cấu tạo từ khác nhau?
Tiếng Anh là một ngôn ngữ năng động, luôn phát triển để đáp ứng nhu cầu giao tiếp, sự đổi mới công nghệ và giao lưu văn hóa. Các phương thức cấu tạo từ đa dạng giúp ngôn ngữ thích nghi, tạo ra từ mới hiệu quả và cô đọng hơn, đồng thời làm phong phú vốn từ vựng của nó.
Phương thức cấu tạo từ nào phổ biến nhất trong tiếng Anh?
Derivation (phái sinh bằng tiền tố và hậu tố) và Compounding (ghép từ) là hai phương thức cực kỳ năng suất và phổ biến trong tiếng Anh, tạo ra số lượng lớn từ mới.
Làm thế nào để phân biệt Blending và Compounding?
Compounding kết hợp toàn bộ hai từ gốc (ví dụ: “sun” + “flower” = “sunflower”). Trong khi đó, Blending chỉ lấy một phần của mỗi từ gốc để tạo ra từ mới (ví dụ: “smoke” + “fog” = “smog”).
Việc hiểu Word Formation có giúp ích cho kỹ năng nghe không?
Có, việc hiểu phương thức cấu tạo từ giúp bạn nhận diện các từ phái sinh hoặc biến thể của từ gốc khi nghe, ngay cả khi bạn chưa từng nghe chính xác từ đó. Điều này cải thiện khả năng nắm bắt ý chính và chi tiết trong hội thoại.
Có từ nào được hình thành từ 3 phương thức trở lên không?
Rất hiếm nhưng có thể xảy ra. Một số từ phức tạp có thể trải qua nhiều giai đoạn phát triển lịch sử, liên quan đến nhiều phương thức như Borrowing, sau đó Derivation, và cuối cùng là Clipping hoặc Conversion.
Tiền tố và hậu tố có vai trò gì trong Derivation?
Tiền tố (prefixes) thường thay đổi nghĩa của từ gốc (ví dụ: “happy” -> “unhappy”). Hậu tố (suffixes) thường thay đổi loại từ (ví dụ: “happy” (tính từ) -> “happiness” (danh từ)) hoặc thay đổi một chút về nghĩa.
Làm sao để đoán nghĩa từ mới hiệu quả bằng cách này?
Hãy tập thói quen phân tích từ mới bằng cách tách chúng thành các thành phần: tiền tố, gốc từ, hậu tố. Sau đó, dựa vào ý nghĩa của từng thành phần để suy luận nghĩa tổng thể của từ. Điều này đòi hỏi bạn phải quen thuộc với các tiền tố và hậu tố phổ biến.
Có cần học thuộc tất cả các tiền tố, hậu tố không?
Không cần học thuộc lòng tất cả, nhưng việc làm quen với các tiền tố và hậu tố phổ biến nhất sẽ mang lại lợi ích rất lớn. Hãy bắt đầu với những cái thường gặp và mở rộng dần theo thời gian.
Word Formation có liên quan đến ngữ pháp không?
Hoàn toàn có. Phương thức cấu tạo từ giúp bạn hiểu cách các từ được hình thành để phù hợp với vai trò ngữ pháp của chúng trong câu, ví dụ như từ một động từ có thể tạo ra danh từ hoặc tính từ, từ đó ảnh hưởng đến cấu trúc câu.
Có tài liệu nào để tìm hiểu sâu hơn về từ nguyên tiếng Anh?
Bạn có thể tham khảo các từ điển từ nguyên học (etymological dictionaries) hoặc các sách chuyên khảo về lịch sử tiếng Anh và ngữ pháp lịch sử để có cái nhìn sâu sắc hơn về nguồn gốc và sự phát triển của từ vựng.

Thông qua bài viết này, Anh ngữ Oxford hy vọng bạn đã có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về các phương thức cấu tạo từ tiếng Anh. Nắm vững kiến thức này không chỉ giúp bạn mở rộng vốn từ vựng mà còn trang bị cho bạn một công cụ mạnh mẽ để đọc hiểu, giao tiếp hiệu quả và tự tin hơn trên hành trình chinh phục tiếng Anh. Chúc bạn luôn tìm thấy niềm vui trong việc học ngôn ngữ!

Nguồn tham khảo

Minkova, D. and R. Stockwell (2009) English Words: History and Structure (2nd edition) Cambridge University Press.
The origin of the word sandwich: https://www.britannica.com/topic/sandwich